Doğal yollarla gebeliğin gerçekleşmemesi halinde en sık başvurulan yardımcı üreme tedavilerinden biri olan aşılama, erkekten alınan semen örneklerinin yıkanması sonucu elde edilen spermlerin doğrudan kadınların rahmine enjekte edilmesine dayanan bir tedavidir. Temel amacı fallop tüplerine ulaşan spermlerin sayısının artırılması ile döllenme şansının yükseltilmesidir.1
Rahim içerisine ince, uzun ve esnek bir katater yardımıyla yerleştirilen spermlerin kalitesi, aşılama tedavisi başarı oranı üzerinde etkilidir. Bu nedenle erkekten alınan meni örneği özel işlemlerden geçirilir; en hareketli ve sağlıklı spermler rahme enjekte edilir.2
Son derece konforlu ve yalın adımlardan oluşan bir yardımcı üreme tedavisi olan aşılama sırasında doğurganlık ilaçları kullanılabileceği gibi herhangi bir ilaç tedavisi olmaksızın da tedavi gerçekleştirilebilir.3
Aşılama başarı oranlarının maksimize edilebilmesi için bebek sahibi olmak isteyen çiftlerin birlikte değerlendirilmesi; sperm ve yumurta kalitesinin ideal kriterleri karşılaması gerekir. Bu nedenle aşılama tedavisi öncesi yapılması gereken bazı testler bulunur.
Aşılama tedavisi, tıbbi adıyla IUI yani intrauterin inseminasyon, laboratuvarda hazırlanmış spermin, yumurtlama dönemine yakın zamanda rahim içine verilmesiyle uygulanan bir yardımcı üreme yöntemidir.
Amaç, spermin vajina ve rahim ağzı kanalını geçmeden rahim içine ulaşmasını sağlamak ve hareketli spermleri yumurtaya daha yakın bir noktaya bırakmaktır.
Chronopoulou ve arkadaşlarının 2024 tarihli sistematik derlemesinde IUI, sık kullanılan fertilite tedavilerinden biri olarak tanımlanır. Aynı derlemede yöntemin temel mantığı, spermin döllenmenin gerçekleşebileceği bölgeye daha yakın konumlandırılması şeklinde açıklanır.
Aşılama tedavisi gebelik garantisi veren bir yöntem değildir. Başarı şansı; kadının yaşı, yumurtlama düzeni, tüplerin durumu, sperm kalitesi, infertilite süresi ve infertilite nedenine göre değişir.
İzmir’de aşılama tedavisi araştıran çiftler için de belirleyici olan nokta yalnızca şehir ya da merkez seçimi değildir. Yöntemin doğru hasta grubunda, doğru zamanlama ve uygun klinik değerlendirme ile planlanması gerekir.
Aşılama tedavisi, değerlendirme sonucunda uygun bulunan çiftlerde gündeme gelebilir. Karar verilirken kadının yaşı, infertilite süresi, yumurtlama düzeni, tüplerin durumu ve sperm analizi birlikte ele alınır. Bu nedenle yalnızca gebelik olmuyor şikâyetiyle aşılama kararı verilmez.
IUI tedavisinin yaygın kullanım alanları arasında açıklanamayan infertilite, hafif erkek faktörü ve yumurtlama indüksiyonu ile birlikte izlenen anovulatuvar infertilite yer alır.
Açıklanamayan infertilite durumunda aşılama yaklaşımı hastaya göre değişebilir. ESHRE 2023 açıklanamayan infertilite kılavuzunda, bazı çiftlerde yumurtalık uyarımı ile birlikte IUI bir tedavi seçeneği olarak ele alınır.
NICE 2026 kılavuzunda ise açıklanamayan fertilite sorunlarında belirli bir süre gebelik oluşmadıysa IVF öncesinde ya da IVF seçeneğiyle birlikte IUI’nin tartışılabileceği belirtilir.
Kadınlarda aşılama tedavisi planlanmadan önce en önemli başlıklar yumurtlama düzeni ve tüplerin açık olup olmadığıdır. Aşılamada döllenmenin vücut içinde, genellikle tüplerde gerçekleşmesi beklenir.
İki tüpün kapalı olduğu veya belirgin tüp hasarı bulunan durumlarda aşılama genellikle uygun bir seçenek değildir. Fakat yalnızca tek tüpün kapalı olduğu durumlarda karar daha dikkatli verilmelidir. Diğer tüpün açık olması, yumurtlama tarafı, yaş ve genel klinik tablo birlikte ele alındığında; seçilmiş hasta gruplarında aşılama bir tedavi seçeneği olarak gündeme gelebilir.
Yumurtlama problemi olan hastalarda ise önce yumurtlamanın sağlanıp sağlanamadığı değerlendirilir. İlaç tedavisiyle düzenli yumurtlama elde edilebilen bazı hastalarda aşılama tedavisi planlanabilir. Bu nedenle “yumurtlama sorunu varsa aşılama yapılamaz” şeklinde kesin bir yaklaşım doğru değildir. Önemli olan, yumurtlamanın takip edilebilir ve tedaviyle zamanlanabilir hâle gelmesidir.
ASRM Practice Committee’nin doğal fertiliteye ilişkin görüşünde, doğurganlık penceresinin yumurtlama günüyle biten yaklaşık 5-6 günlük dönem olduğu belirtilir.
Erkek tarafında temel değerlendirme sperm analizidir. Sperm sayısı, hareketliliği ve şekil özellikleri birlikte incelenir.
Hafif sperm problemlerinde aşılama tedavisi gündeme gelebilir. İşlem günü sperm örneği laboratuvarda hazırlanır ve hareketli spermlerin işlem için daha uygun hâle getirilmesi amaçlanır.
Ancak sperm sayısı veya hareketliliği belirgin derecede düşükse aşılama tedavisinden beklenen fayda azalabilir. Bu durumda tüp bebek veya mikroenjeksiyon gibi farklı yardımcı üreme yöntemleri değerlendirilebilir.
Aşılama tedavisi her infertilite durumunda ilk seçenek değildir. Bazı çiftlerde farklı tedavi yöntemleri daha uygun olabilir. Özellikle şu durumlarda aşılama yerine başka seçenekler değerlendirilir:
• İki tüpün kapalı olması veya belirgin tüp hasarı bulunması
• Şiddetli erkek faktörü olması
• İlaç tedavisine rağmen yumurtlamanın sağlanamaması
• İleri yaş ve belirgin düşük yumurtalık rezervi
• Uzun süredir devam eden infertilite
• Şiddetli endometriozis
• Rahim içinde gebeliği zorlaştırabilecek belirgin sorunlar
• Daha önce tekrarlayan başarısız aşılama denemeleri
Tek taraflı tüp tıkanıklığında ise aşılama kararı otomatik verilmemelidir. Diğer tüpün açık olması ve genel klinik durumun uygunluğu hâlinde tedavi planı kişiselleştirilebilir.
İleri yaş, düşük yumurtalık rezervi veya uzun infertilite süresi olan hastalarda zaman faktörü tedavi kararında daha önemli hâle gelir. Bu grupta aynı yöntemi tekrar tekrar denemek yerine, belirli bir noktada tedavi planının yeniden gözden geçirilmesi gerekebilir.
WHO 2025 infertilite kılavuzunda da infertilite değerlendirmesinde nedenin belirlenmesi, çiftin özelliklerinin dikkate alınması ve tedavi seçiminin bireyselleştirilmesi gerektiği vurgulanır.
Aşılama tedavisi, yumurtlama zamanına göre planlanan kısa bir işlemdir. Temel prensip, laboratuvarda hazırlanmış spermin rahim içine verilmesidir. İşlem genellikle birkaç aşamada ilerler.
1. Ön Değerlendirme Yapılır
Aşılamadan önce çiftin tıbbi öyküsü alınır. Kadının yaşı, âdet düzeni, yumurtlama durumu, tüplerin açık olup olmadığı ve sperm analizi birlikte değerlendirilir. Bu aşama, aşılama tedavisinin uygun bir seçenek olup olmadığını anlamak için gereklidir.
2. Yumurtlama Takibi Planlanır
Aşılama yumurtlamaya yakın dönemde yapılır. Bu nedenle ultrasonla folikül gelişimi izlenebilir. Bazı hastalarda doğal döngü takip edilir. Bazı hastalarda ise yumurta gelişimini desteklemek için ilaç kullanılabilir. Gerekli durumlarda çatlatma iğnesi uygulanarak işlem zamanı daha net planlanır.
3. Sperm Örneği Hazırlanır
İşlem günü sperm örneği laboratuvarda hazırlanır. Bu hazırlıkta hareketli spermlerin ayrılması ve işlem için uygun hâle getirilmesi amaçlanır. Aşılama tedavisinde kullanılan sperm, laboratuvar işleminden geçirilmiş örnektir.
4. Hazırlanan Sperm Rahim İçine Verilir
Hazırlanan sperm, ince ve yumuşak bir kateter yardımıyla rahim içine bırakılır.
5. İşlem Sonrası Bilgilendirme Yapılır
İşlemden sonra hastanın uzun süre yatması gerekmez. Yapılan çalışmalarda, işlem sonrası yatak istirahatinin IUI sonuçlarını anlamlı şekilde iyileştiren bir uygulama olarak desteklenmediği belirtilmiştir.
İşlem sonrasında gebelik testinin ne zaman yapılacağı, hangi belirtilerde kliniğe başvurulması gerektiği ve varsa ilaç kullanım planı hastaya anlatılır. Her hastada aynı ek uygulama gerekmez, süreç uygulanan tedavi protokolüne göre düzenlenir.
Aşılama tedavisi yumurtlamaya en yakın dönemde yapılır. Yumurtanın gelişimi takip edilir ve en uygun zaman bu takibe göre planlanır.
Takip sırasında ultrasonla folikül büyüklüğü değerlendirilebilir. Gerektiğinde LH testi de kullanılabilir.
ASRM Practice Committee’nin doğal fertiliteye ilişkin görüşünde, doğurganlık penceresinin yumurtlama günüyle biten 5-6 günlük dönem olduğu; gebelik olasılığının özellikle yumurtlamadan önceki 2 gün içinde daha yüksek gözlendiği aktarılır.
NICE 2026 kılavuzu da yapay inseminasyonun ovulasyon çevresine zamanlanmasını önerir. Bu nedenle hasta açısından en doğru bilgi şudur: Aşılama “âdetin şu günü yapılır” şeklinde sabitlenmez. En uygun gün, yumurtlama takibiyle belirlenir.
Aşılama öncesinde en önemli nokta, işlemin doğru zamana planlanmasıdır.
Sperm örneği verilecekse, kliniğin önerdiği cinsel perhiz süresine ve örnek verme kurallarına uyulmalıdır. Kullanılan ilaçlar, geçirilmiş ameliyatlar ve mevcut hastalıklar hekimle paylaşılmalıdır.
İlaçlı siklus planlandıysa yumurtalık yanıtı takip edilmeden ilerlenmemelidir. Yumurtalıkların fazla sayıda folikül geliştirmesi çoğul gebelik riskini artırabilir. Bu nedenle ilaç dozu, takip sıklığı ve işlem kararı hekim değerlendirmesiyle netleşmelidir.
Aşılama sonrasında uzun süre yatmak gerektiği düşüncesi yaygındır; ancak mevcut veriler bu uygulamanın başarıyı belirgin şekilde artırdığını göstermemektedir.
Bazı hastalarda işlem sonrası progesteron desteği verilebilir. Progesteron, rahim iç tabakasının gebeliğe hazırlanmasında görev alan hormondur. Progesteron her hastada rutin olarak kullanılmaz.
Gebelik testi için hekimin önerdiği gün beklenmelidir. Testin çok erken yapılması, özellikle çatlatma iğnesi kullanılmışsa yanıltıcı sonuçlara neden olabilir. Ağrı, yoğun kanama, ateş veya beklenmeyen bir belirti olursa klinikle iletişime geçilmelidir.
Aşılama başarı oranı tek bir yüzdeyle anlatılabilecek sabit bir sonuç değildir. Başarı şansı; yaş, infertilite nedeni, sperm analizi, yumurtlama düzeni, tüplerin durumu, kullanılan tedavi protokolü ve kaçıncı deneme olduğu gibi birçok faktöre bağlıdır.
Kadının yaşı en belirleyici başlıklardan biridir. Yaş ilerledikçe yumurta sayısı ve kalitesi azalabilir. Özellikle 35 yaş sonrası tedavi planı daha dikkatli yapılmalıdır. 40 yaşa yaklaşıldığında ise zaman faktörü daha önemli hâle gelir.
Sperm analizi de başarı beklentisini etkiler. Hafif sperm problemlerinde aşılama gündeme gelebilirken, belirgin sperm sorunlarında farklı tedavi seçenekleri daha uygun olabilir. Bu nedenle karar tek bir test sonucuna değil, çiftin genel klinik tablosuna göre verilmelidir.
Tüplerin açık olması da önemlidir. Aşılamada sperm rahim içine verilir, ancak gebeliğin oluşması için yumurta ve spermin tüplerde karşılaşabilmesi gerekir. Bu nedenle tüplerle ilgili bir sorun şüphesi varsa değerlendirme yapılmadan başarı beklentisi oluşturmak doğru değildir.
Aşılama ve tüp bebek tedavisi aynı amaçla, yani gebelik şansını artırmak için uygulanan farklı yöntemlerdir. Aralarındaki temel fark, döllenmenin nerede ve nasıl gerçekleştiğidir.
Aşılamada hazırlanan sperm rahim içine verilir. Döllenmenin vücut içinde, genellikle tüplerde gerçekleşmesi beklenir. Bu nedenle tüplerin açık olması ve spermin yumurtaya ulaşabilecek durumda olması gerekir. Tüp bebek tedavisinde ise yumurta ve sperm laboratuvar ortamında bir araya getirilir. Oluşan embriyo daha sonra rahim içine transfer edilir.
Aşılama tedavisinde yumurta toplama işlemi yapılmaz. Süreç genellikle yumurtlama takibi, sperm hazırlığı ve spermin rahim içine verilmesiyle ilerler. Tüp bebek tedavisinde ise yumurtalıkların uyarılması, yumurta toplama, laboratuvarda döllenme, embriyo takibi ve embriyo transferi gibi daha fazla basamak bulunur.
Bazı açıklanamayan infertilite olgularında yumurtalık uyarımı ile yapılan aşılama tedavisi ilk seçeneklerden biri olarak değerlendirilebilirken bazı hastalarda yaş, infertilite süresi, düşük yumurtalık rezervi, tüp problemi veya sperm değerleri nedeniyle doğrudan tüp bebek tedavisi daha uygun olabilir.
NICE 2026 kılavuzunda, açıklanamayan fertilite sorunlarında 2 yıl gebelik oluşmadıysa IVF öncesinde gonadotropinlerle yumurtalık uyarımı eşliğinde 4 siklusa kadar IUI düşünülebileceği ya da IVF seçeneğinin konuşulabileceği belirtilir. ESHRE 2023 açıklanamayan infertilite kılavuzu da tedavi seçiminin hasta özelliklerine göre bireyselleştirilmesi gerektiğini vurgular.
İzmir’de aşılama tedavisi veya tüp bebek tedavisi araştıran çiftler için doğru soru “hangisi daha iyi?” değil, “hangi yöntem benim klinik durumuma daha uygun?” olmalıdır.
Aşılama tedavisi, tüp bebek tedavisine göre daha az işlem basamağı içerir. Bu yöntemde yumurta toplama işlemi yapılmaz, embriyo laboratuvarda oluşturulmaz. Hazırlanan sperm, yumurtlama dönemine yakın rahim içine verilir.
İşlem akışının daha kısa olması, bazı çiftler için tedavi sürecini daha yönetilebilir hâle getirebilir. Fakat bu durum, aşılama tedavisinin her çift için uygun olduğu ya da yüksek başarı sağlayacağı anlamına gelmez.
Aşılamanın bir diğer avantajı, spermin rahim ağzı ve vajinal kanalı geçmeden doğrudan rahim içine ulaştırılmasıdır.
Bazı hastalarda süreç doğal döngüye yakın planlanabilir. Bazı hastalarda ise yumurta gelişimini destekleyen ilaçlar kullanılabilir. İlaç kullanılan sikluslarda folikül sayısı ve yumurtalık yanıtı izlenmelidir.
Kaynaklar:
Chronopoulou E, Gaetano-Gil A, Shaikh S, Raperport C, Al Wattar BH, Ruiz-Calvo G, et al. Optimizing intrauterine insemination: a systematic review and meta-analysis of the effectiveness and safety of clinical treatment add-ons. Acta Obstet Gynecol Scand. 2024;103:1919-1932. doi:10.1111/aogs.14858.
Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine; Practice Committee of the Society for Reproductive Endocrinology and Infertility. Optimizing natural fertility: a committee opinion. Fertil Steril.2022;117(1):53-63. doi:10.1016/j.fertnstert.2021.10.007.
The Unexplained Infertility Guideline Group, Romualdi D, Ata B, Bhattacharya S, Bosch E, Costello M, Gersak K, et al. Evidence-based guideline: Unexplained Infertility. ESHRE; 2023.
National Institute for Health and Care Excellence. Fertility problems: assessment and treatment. NICE guideline NG257. London: NICE; 2026 Mar 31.
World Health Organization. Guideline for the prevention, diagnosis and treatment of infertility. Geneva: World Health Organization; 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
Doğal yollarla bebek sahibi olamayan çiftlere uygulanan yardımcı üreme tekniklerinden biridir. Aşılama olarak da adlandırılır. Aşılama temel olarak erkekten alınan semen örneğinin yıkanması sonucu elde edilen sperm konsantrasyonunun yumurtlama tespit edildikten 1-2 gün sonra rahim içerisine enjekte edilmesine dayanır. Tedavinin başlıca amacı gebelik ihtimalini artırmaktır.
Aşılama son derece pratik bir şekilde uygulanabilen, yumurtlama takibinin dikkatle yapılmasını gerektiren, az önce belirtilen birkaç basit aşamadan oluşan bir yardımcı üreme tekniğidir.
Aşılama tedavisi tek başına ikiz gebelik ihtimalini artırmaz. Ancak yumurtlama sorunu yaşayan kadınlarda yumurta uyarıcı ilaçların kullanılması ile birden fazla yumurtanın olgunlaşması çoklu gebelik ihtimalini gündeme getirebilir. Çoklu gebelik aşılama ile hedeflenen bir sonuç değildir. Bu nedenle yumurta gelişiminin ultrason ile takibi son derece önemlidir.
Aşılama tedavisinde spermler doğrudan rahme bırakılırken IVF yani tüp bebek tedavisinde kadınlardan toplanan yumurtalar, erkeklerden alınan semen örneklerinden elde edilen spermlerle laboratuvar ortamında birleştirilerek embriyo oluşumu sağlanır. Daha sonra elde edilen embriyolar arasında en kaliteli olanlar rahme transfer edilir. İki yardımcı üreme tekniği arasındaki temel farklılık bu şekilde özetlenebilir.
Aşılama tedavisinin başarı oranının optimize edilebilmesi için minimum toplam hareketli sperm sayısının yaklaşık 6,7 milyon olması gerektiği kabul edilir. Hareketli sperm sayısının artması intrauterin inseminasyon başarı oranını artırır.1
1https://www.fertstert.org/article/S0015-0282(08)02172-9/fulltext
Hafif ve orta dereceli erkek kaynaklı infertilite sorunu yaşayan, yumurtlama bozukluğu olan, tüplerinden bir tanesinde tıkanıklık olan, hafif düzeyde endometriozis sorunu olan, açıklanamayan infertilite tanısı konan çiftler için aşılama tedavisi gündeme gelebilir.
İntrauterin inseminasyon başarısında infertilite ardındaki nedenler, tedavinin zamanlaması ve kadınların yaşı son derece önemli değişkenlerdir. Kadınların yaşı ilerledikçe başarı oranı azalmaktadır. Yapılan araştırmalar sonucunda aşılama tedavisi ortalama başarı oranının 35 yaş altındaki kadınlarda %13, 35-37 yaş aralığında %10, 38-40 yaş aralığında %9, 40 yaş üzerinde ise %3-%9 arasında olduğu gösterilmektedir.1
1https://www.webmd.com/infertility-and-reproduction/what-is-iui-success
Fallop tüplerinin ikisi birden kapalı olduğunda, yumurta rezervi azalıp yumurta kalitesi düştüğünde, sperm sayısı ve hareketliliği ciddi ölçüde az olduğunda, ilerlemiş endometriozis teşhisi varlığında aşılama tedavisi önerilmez.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Kişisel tanı ve tedavi planı için hekim değerlendirmesi gerekir.
