Mozaik Embriyo Nedir ve Transfer Edilebilir mi?

Mozaik Embriyo Nedir ve Transfer Edilebilir mi?

PGT-A sonucunu beklemek başlı başına gergin bir süreçtir. Raporda mozaik ifadesini görmek, bu gerginliğe çoğu zaman yeni sorular ekler: Bu embriyo sağlıklı mı, transfer edilebilir mi, şansım ne olur?

İlk söylenmesi gereken şu: Mozaik sonuç, embriyonun tamamen normal ya da tamamen anormal olduğu anlamına gelmez. İkisinin arasında bir tabloyu tanımlar. Son yıllarda biriken veriler, bu sonucu "olur/olmaz" gibi keskin bir karara indirgemenin doğru olmadığını gösteriyor. Mozaiğin tipi, düzeyi, etkilenen kromozom ve embriyonun genel durumu, kararı birlikte belirler.

Bu yazıda mozaik embriyonun ne olduğunu, neden her mozaik sonucun aynı anlama gelmediğini ve transfer kararının hangi başlıklara göre şekillendiğini güncel kılavuzlar ve yeni çalışmalar ışığında ele alıyoruz.

Mozaik Embriyo Nedir?

Mozaik embriyo; tek bir embriyodaki kromozom yapısı birbirinden farklı hücre gruplarının bir arada bulunmasıdır. Bu farklılık genellikle döllenme sonrası bölünmelerin ardından ortaya çıkar.

Bu sonuç, tüp bebek tedavisinde PGT-A sırasında gündeme gelir. PGT-A, embriyonun kromozom sayısını değerlendiren bir testtir ve embriyonun plasentaya dönüşecek dış tabakasından, yani trofektodermden alınan küçük bir biyopsiyle yapılır.

Burada gözden kaçan ince bir nokta var. ASRM 2023 görüş belgesinde belirtildiği gibi, mozaik tanısı biyopsideki hücreleri tek tek görerek konmaz. Yeni nesil dizileme (NGS) yöntemi, hücrelerden elde edilen DNA miktarını referans bir değerle karşılaştırır.

Bir kromozomun kopya sayısı normal ile anormal aralığın arasında çıktığında, sonuç mozaik olarak yorumlanır. Yani mozaiklik doğrudan görülen değil, ara bir sinyalden çıkarılan bir bulgudur.

"Mozaik" Sonuç Her Zaman Gerçek Mozaisizm mi Demektir?

Hayır. Ara kopya sayısı her zaman gerçek mozaisizmi yansıtmaz. ASRM 2023 ve ASRM 2024 görüş belgeleri, bu ara değerin teknik gürültü, DNA çoğaltma sapması, kontaminasyon ya da laboratuvar koşulları gibi kaynaklardan da doğabileceğini aktarır. Dolayısıyla mozaik raporlanan bir embriyo, gerçekte tamamen normal (öploid), tamamen anormal (anöploid) ya da gerçekten mozaik olabilir.

Bir başka sınır, örneklemeyle ilgilidir. Biyopside embriyonun yalnızca küçük bir bölümüne bakılır ve bu parça embriyonun tamamını her zaman birebir yansıtmaz. ESHRE 2022, biyopsi sonucu ile embriyonun geri kalanı arasındaki uyumun sınırlı olabildiğini belirtir. Kılavuz bu yüzden raporlarda kesin bir dil yerine "mozaik olduğunu düşündüren" gibi temkinli bir ifadeyi önerir.

Her Mozaik Sonuç Aynı Anlama mı Gelir?

Yanıt, yine hayır: Mozaik sonuçların hepsi aynı klinik anlama gelmez ve karar tam da bu farklara göre verilir. Değerlendirmede iki ana ayrım öne çıkar.

İlk ayrım, değişimin büyüklüğüdür. Segmental mozaiklikte kromozomun yalnızca bir parçasında farklılık vardır. Kromozomal (tüm kromozom) mozaiklikte ise farklılık kromozomun tamamını kapsar.

Her iki grup, değişimin yönüne göre kendi içinde de ikiye ayrılır: parça ya da kromozom fazlalığı (duplikasyon, trizomi) ile parça ya da kromozom eksikliği (delesyon, monozomi). Birden fazla kromozomu ilgilendiren tablolarsa kompleks mozaik olarak adlandırılır.

İkinci ayrım, mozaiklik düzeyidir. Farklılık taşıyan hücrelerin oranı düşükse düşük düzey, yüksekse yüksek düzey mozaikten söz edilir. ESHRE 2022, bu ikisini ayırmak için %50 eşiğinin kullanılabileceğini belirtir. Düzey, sonucun yorumunda belirleyici bir başlıktır.

Mozaik Embriyo Transfer Edilebilir mi?

Mozaik embriyolara uzun süre temkinli yaklaşıldı ve transferleri çoğu zaman gündeme alınmadı. İlk sağlıklı doğumların bildirilmesi ve biriken verilerle bu tablo değişti.

Bugün mozaik embriyo transferi, özellikle transfer edilebilecek öploid embriyo bulunmadığında geçerli bir seçenek olarak değerlendiriliyor. ASRM 2023, literatürde binlerce mozaik embriyo transferinin belgelendiğini aktarıyor.

ESHRE 2022 bu konuda nettir: Düşük düzey mozaik embriyolar doğrudan atılmamalı ve elde böyle bir embriyo varken yalnızca bu nedenle yeni bir yumurta toplama döngüsü önerilmemelidir. Mozaik sonuç, tek başına "bu embriyodan vazgeç" anlamına gelmez. Karar, embriyoyu elemek yerine genetik danışmanlık eşliğinde tartışılarak verilir.

Hangi Mozaik Tipi Daha İyi Sonuç Verir?

Bu sorunun yanıtı son dönemde daha ayrıntılı verilebiliyor. Fertility and Sterility dergisinde yayımlanan 2026 tarihli çalışma, yüzlerce mozaik ve öploid embriyo transferini eşleştirerek mozaik tipleri arasındaki farkı inceledi. Çalışmanın verdiği tablo, "mozaik" başlığı altındaki sonuçların ne kadar farklı olabileceğini gösteriyor.

Segmental mozaik embriyolar, öploid embriyolara benzer gebelik sonuçları verdi. Canlı doğum oranı her iki grupta da yaklaşık %49 düzeyindeydi ve bu benzerlik, segmental değişim ister fazlalık ister eksiklik olsun korundu.

Kromozomun tamamını ilgilendiren mozaiklikte tablo değişti. Bu grupta sonuçlar öploid embriyolara göre daha düşüktü ve fark, özellikle trizomi tipinden kaynaklanıyordu. Trizomi mozaik embriyolarda canlı doğum oranı yaklaşık %32, öploid grupta yaklaşık %57 bildirildi. Buna karşın monozomi mozaik embriyolarda öploid gruba göre anlamlı bir fark görülmedi.

Mozaiklik düzeyi de sonucu doğrudan etkiledi. Anormal hücre oranı %50'yi aşan yüksek düzey mozaik embriyolarda canlı doğum oranı yaklaşık %31'e geriledi; öploid grupta bu oran yaklaşık %62'ydi.

Bu bulguların pratik anlamını şu şekilde özetleyebilirim: Kromozomun küçük bir parçasını ilgilendiren ve düzeyi düşük olan mozaikler daha güven verici görünürken, tüm kromozomu kapsayan trizomi tipi ve yüksek düzey mozaiklik daha temkinli değerlendirme gerektirir. Yine de bu çalışma tek merkezli ve geriye dönük bir analizdir; sonuçlar merkezler arasında değişebilir ve her hastaya doğrudan uyarlanamaz.

Daha eski ASRM verileri monozomi ile trizomi arasında belirgin bir fark bildirmemişti; yeni veriler ise değişimin yönünün sonucu etkileyebileceğini düşündürüyor. Tek bir bulguya değil, bütüne bakmak bu yüzden esastır.

ESHRE 2022 de pratik bir önceliklendirme çerçevesi sunar: Düşük düzey mozaikler yüksek düzeylilere, segmental mozaikler tüm kromozom mozaiklerine tercih edilebilir. Kılavuz, bu sıralamanın henüz tam olarak doğrulanmadığını da hatırlatır.

Mozaik Embriyo Transferinde Riskler Nelerdir?

Akla ilk gelen soru genellikle bebeğe yansıma riskidir.

Mevcut verilerde mozaik embriyo transferinin başlıca pratik etkisi, bazı tiplerde tutunma şansının biraz daha düşük ve erken gebelik kaybının biraz daha yüksek olabilmesidir. Bebeğe doğrudan yansıma ise genellikle nadir olarak belirtilir.

ASRM 2023, transfer edilen mozaik embriyolarda orijinal sonuçla ilişkili devam eden bir kromozom sorununun %1'in altında bildirildiğini aktarır. Jin ve arkadaşlarının 2026 çalışmasında da anne komplikasyonları ve doğumsal anomali sıklığı, mozaik ve öploid gruplar arasında anlamlı fark saptanmamıştır.

Teorik olarak gündeme gelen bir başka başlık uniparental dizomidir (UPD), yani bir kromozom çiftinin her iki kopyasının aynı ebeveynden gelmesidir. Bu durum nadirdir ve mevcut verilerde mozaik embriyo transferinden sonra belirgin bir artış net biçimde gösterilmemiştir.

Transfer Sonrası Takip ve Prenatal Test

Mozaik embriyo transferi gündeme geldiğinde, genetik danışmanlık sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Gebelik oluştuğunda prenatal değerlendirme seçenekleri hastayla birlikte konuşulur.

Prenatal testlerin her biri farklı bilgi verir:

• Anne kanından yapılan tarama (NIPT) plasenta kaynaklı DNA'yı inceler ve mozaisizmi saptamak için tasarlanmamıştır.
• Koryon villus örneklemesi (CVS) de plasental dokuyu değerlendirir.
• Amniyosentez ise doğrudan fetal hücreleri incelediği için fetüsün kromozom yapısını en iyi yansıtan yöntemdir; yine de düşük düzeyli mozaisizm her yöntemde gözden kaçabilir.

ESHRE 2022, düşük düzey mozaik embriyo transferinin tek başına invaziv prenatal tanı için bir gerekçe oluşturmadığını belirtir. Buna karşın seçeneklerin yarar ve sınırlarıyla birlikte hastaya sunulmasını önerir. Hangi testin uygun olduğu, embriyonun mozaik tipine ve gebeliğin seyrine göre belirlenir.

Mozaik Embriyo Transfer Kararı Nasıl Verilir?

Mozaik sonuçta herkese uyan tek bir doğru yol yoktur. ASRM ve ESHRE, mozaik embriyoları sıralamak için kanıta tam dayalı, evrensel bir yöntemin henüz bulunmadığını birlikte vurgular.

Karar birkaç başlığın aynı anda değerlendirilmesiyle şekillenir: mozaiğin tipi ve düzeyi, etkilenen kromozom, embriyonun morfolojik kalitesi, kadın yaşı, elde başka transfer edilebilir embriyo bulunup bulunmadığı ve hastanın tercihi.

ESHRE, düşük düzey mozaik embriyolar arasında seçim yapılırken biyopsi sonucunun tek başına değil, embriyo morfolojisiyle birlikte değerlendirilmesini önerir. Amaç, tek bir satırı yorumlamak değil, tabloyu bütün olarak okumaktır.

Mozaik embriyo sonucu, doğru sorular ve kişiye özel bir planla çok daha anlaşılır hâle gelir. Embriyonuza ait genetik raporu kişisel klinik verilerinizle birlikte değerlendirmek için Doç. Dr. Funda Göde ile iletişime geçebilirsiniz. İzmir'deki merkezimizde, güncel bilimsel literatür eşliğinde tüp bebek sürecinizi birlikte planlayabiliriz.

Sık Sorulan Sorular

Mozaik embriyodan sağlıklı bebek olur mu?

Olabilir. Mozaik embriyolar sağlıklı doğumlarla sonuçlanabilir. Sonuç; mozaiğin tipine, düzeyine ve embriyonun genel durumuna göre değişir.

Mozaik embriyonun şansı öploid embriyodan düşük müdür?

Bazı tiplerde evet. Tüm kromozomu ilgilendiren trizomi mozaikler ve yüksek düzey mozaikler, daha düşük gebelik ve canlı doğum oranlarıyla ilişkilendirilmiştir. Segmental ve düşük düzey mozaiklerde ise sonuçlar öploid embriyolara daha yakın bulunmuştur.

Segmental mozaik mi, tüm kromozom mozaik mi daha az risklidir?

Güncel çalışmada segmental mozaik embriyolar öploid embriyolara benzer sonuçlar verdi. Kromozomun tamamını ilgilendiren mozaiklik, özellikle trizomi tipinde daha zayıf sonuçlarla ilişkilendirildi.

Mozaik sonuç çıkınca yeni yumurta toplama şart mıdır?

Şart değildir. ESHRE, elde düşük düzey mozaik embriyo varken yalnızca bu nedenle yeni bir döngü başlatmayı önermez. Karar danışmanlık sonrası birlikte verilir.

Mozaik embriyo transferinde doğum kusuru riski artar mı?

Eldeki verilerde mozaik ve öploid gebelikler arasında doğumsal anomali sıklığı açısından anlamlı bir fark gösterilmemiştir. Bu güven verici olsa da örneklem boyutları sınırlıdır ve takip yine kişiye göre yapılır.

Kaynakça

Jin C, Huang C, Klein C, Guo L, Su Y, Han S, Wang Y, Yan J, Li Y. Impact of different types of embryonic mosaicism on pregnancy outcomes. Fertil Steril. 2026;125(5):786-796.

Practice Committees of the American Society for Reproductive Medicine and the Genetic Counseling Professional Group. Clinical management of mosaic results from preimplantation genetic testing for aneuploidy of blastocysts: a committee opinion. Fertil Steril. 2023;120(5):973-982.

ESHRE Working Group on Chromosomal Mosaicism, De Rycke M, Capalbo A, Coonen E, Coticchio G, Fiorentino F, et al. ESHRE survey results and good practice recommendations on managing chromosomal mosaicism. Hum Reprod Open. 2022;2022(4):hoac044.

Practice Committees of the American Society for Reproductive Medicine and the Society for Assisted Reproductive Technology. The use of preimplantation genetic testing for aneuploidy: a committee opinion. Fertil Steril. 2024;122(3):421-434.